تاریخچه سریال های مناسبتی تلویزیون در ماه رمضان

تاریخچه سریال سازی در ماه مبارک رمضان به حدود بیست سال قبل می رسد. آن زمان که تلویزیون تنها دو کانال داشت و یک سال در میان، شبکه های اول و دوم مجموعه های مناسبتی پخش می کردند. مجموعه هایی که با رشد شبکه های سازمان به یک فرمت برنامه سازی موفق در تلویزیون تبدیل شد.

روز حسرت

سریال های مناسبتی شاید یکی از هزاران واژه ای است که به دلیل شرایط فرهنگی کشورمان، ساخته شده و رابطه ای با نمونه های خارجی اش ندارد و یک اتفاق در انتقال معنی نوعی از برنامه سازی است. اینکه مثلاً دوستان برنامه ساز و مدیران سازمان صدا و سیما یک روزی در میانه های سال ۷۲ و قبل از شروع ماه رمضان آن سال دور یک میز نشسته اند و تصمیم گرفته اند در رمضان المبارک شعف و شادی به مردم هدیه بدهند، پس به این نتیجه رسیدند که سریال بسازند. سریال هایی که درون اش حرف از تقوا می زنند و انسان ها را به کارهای خوب دعوت می کنند و در کنار اینها نه تنها به پیام اخلاقی برآمده از فیلم ها می توانند تکیه اجتماعی بزنند که در کنارش خلق الله را هم کمی سرگرم کرده اند و لاجرم بخندانند.

 

گام های اول در دهه اول

هرچند سریال سازی مناسبتی در ماه رمضان از ابتدای دهه هشتاد شکل جدی تری به خودش گرفت، اما بنای اصلی اش اوایل دهه هفتاد در تلویزیون بنا نهاده شد تا همانند بقیه رسم های شکل گیری یک موضوع، صدا و سیما هم نزدیک به یک دهه دست به آزمون و خطاهای مختلف در روند سریال سازی بزند. به هرحال کارگردانان مورد اعتماد مدیران سازمان که در دهه هشتاد در تلویزیون حسابی یکه تازی می کنند، همان تازهوارد های دهه هفتاد هستند که مجال کارکردن روی فیلم های این چنینی را پیدا کردند. حسن فتحی که از اواخر دهه شصت با چند تله تئاتر وارد تلویزیون شده بود با سریال همسایه ها (با همسایه ها ساخته محمدحسین لطیفی اشتباه نگیرید) در سال ۷۲ اولین سریال مناسبتی را با تعدادی از بازیگران سرشناس تلویزیون جلوی دوربین برد تا عملاً اسم اش به عنوان اولین کارگردان سریال های مناسبتی ثبت شود.

 

همسایه ها آن سال از شبکه اول سیما به روی آنتن رفت تا وسوسه ساخت کارهای مناسبتی گریبان دیگر شبکه سیما را ـ شبکه دو ـ بگیرد تا عملاً یک سال در میان هر شبکه سریال مناسبتی را پخش کند تا آن یکی شبکه جنگ های ترکیبی و برنامه های مناسبتی پخش کند.

 

 

عملاً این رویه از سال ۷۴ با روی کار آمدن تدریجی شبکه های سه و پنج شکل دیگری به خود گرفت، تا از آغاز دهه هشتاد عملاً رقابت بر سر تصاحب بیننده به عنوان یک برگ برنده در دست مدیران سازمان باشد. البته نباید از دو سریال «نیمه پنهان ماه»، ساخته مجید جعفری که در سال ۷۳ از شبکه دو سیما پخش می شد و به دلیل کیفیت نسبی و قصه جذابش از کارهای پربیننده آن سال محسوب می شد و سریال «بهاران در بهار» ساخته غلامرضا رمضانی که در سال ۷۴ پخش شد، به عنوان دو سریال خوب اواسط دهه هفتاد و اولین سریال های مناسبتی ماه رمضان با چشم پوشی رد شد.

 

تقسیم وظایف شبکه ها

در واقع از ابتدای دهه هشتاد بود که با روی کار آمدن تمامی شبکه های صدا و سیما و گسترش سازمان، میزان تولید سریال های مناسبتی تبدیل به یک عادت و رویه شد به طوری که این رقابت در سطح مدیران بالادستی سازمان شبیه به یک کارنامه کار آمد برای ابقای آنها در پست مدیریتی شان قلمداد می شد. هرچند تقسیم وظایف برای سریال ها در شورای مرکزی راهبردی سازمان تعیین می شد. اما از همان سال ۸۰ مشخصا استفاده از یک ترکیب ثابت در تولید آثار، مدنظر بود. در دهه نخست ساخت سریال های مناسبتی ماه رمضان تقسیم بندی های کنونی شبکه ای و محتوایی به شکل امروزی که به عنوان مثال ساخت مجموعه های طنز به شبکه سوم، مجموعه های ارزشی و دارای مفاهیم ماورایی به شبکه اول سیما و… تفویض شده باشد وجود نداشت و مجموعه هایی با محتوا و ساختارهای متفاوت از شبکه های سیما پخش می شدند.

 

 

به عنوان نمونه شبکه سوم سیما که در سال های اخیر بار طنز سیما در ماه رمضان را به دوش می کشد در سال ۱۳۸۰ اقدام به پخش مجموعه داستانی پربیننده «گم گشته» به کارگردانی رامبد جوان و با بازی خوب آتیلا پسیانی و در سال ۱۳۸۱ سریال «عروج» به کارگردانی سیروس مقدم نمود که این مجموعه ها در رده آثار اجتماعی ـ ارزشی جای می گرفتند یا شبکه دوم سیما که رمضان سال های ۸۵، ۸۶ و ۸۷ مجموعه های اجتماعی «عبور از پاییز» و «مثل هیچ کس» (عبدالحسین برزیده) و «میوه ممنوعه» (حسن فتحی) اختصاص داده است در سال های ابتدایی دهه جاری سه سریال ماورایی «کمکم کن» (قاسم جعفری۱۳۸۳)، «او یک فرشته بود» (علیرضا افخمی ۱۳۸۴) و «آخرین گناه» (حسین سهیلی زاده ۱۳۸۵) را روی آنتن برد.

 

کارگردانان سفارش شده؛ رکوردداران سفره افطار

در طول این بیست سال کارگردانان متعددی جهت ساخت مجموعه های مناسبتی رمضان که از اهمیت بالایی نیز در میان مدیران ارشد سیما برخوردارند به ساختمان جام جم فراخوانده شده اند که البته تنها تعداد انگشت شماری از آنها در جلب اطمینان شبکه ها و حفظ موقعیت خود برای رمضان های بعدی موفق بوده اند.

 

 

بی شک یکی از پابرجاترین کارگردانان شناخته شده و باتجربه و البته نه چندان متفاوت تلویزیون یعنی سیروس مقدم که حسابی سبک ارزان و بدون دردسر فیلمسازی اش به مذاق مدیران سازمان خوش آمده بود و در کارنامه تلویزیونی ۲۰ ساله اش هدایت ۱۷ مجموعه تلویزیونی مناسبتی و غیرمناسبتی از جمله سریال ویژه رمضان ۱۳۸۱ یعنی مجموعه «عروج» به چشم می خورد؛ رکورددار ساخت مجموعه مناسبتی در ماه رمضان است.

 

با توجه به موفقیت مجموعه ماورایی «اغما» در سال ۸۶ که بی تردید بهترین کار سیروس مقدم تا به امروز هم محسوب می شود شبکه اول سیما یک بار دیگر و در سال ۸۷ هم ساخت سریال مناسبتی خود که باز هم دارای مضمون ماورءالطبیعه بود را به مقدم واگذار کرد. «روز حسرت» هرچند در رقابت با «بزنگاه» کمی از شیب سریال سازی فاصله گرفت اما جزو مجموعه های پربیننده سال ۸۷ بود.

 

 

از دیگر کارگردانان باثبات در عرصه سریال سازی ماه رمضان می توان به رضا عطاران اشاره کرد که به غیر از مجموعه طنز ۹۰شبی «کوچه اقاقیا» (۱۳۸۲) مابقی مجموعه هایش همه مناسبتی بوده اند از ترش و شیرین (نوروز۱۳۸۶) گرفته تا مجموعه های مختص رمضان خانه به دوش (۱۳۸۳)، متهم گریخت (۱۳۸۴) و سرانجام مجموعه طنز بزنگاه که سومین تجربه عطاران در ساخت مجموعه های رمضانی محسوب می شد. به نظر میرسد به دلیل شرایط ویژه ای که در نمایش آن به وجود آمد و واکنش های منفی شورای نظارت بر سازمان که حتی تا حد دستور منع پخش سریال پیش رفت؛ عطاران را از ساخت سریال مناسبتی تا مدتی دور کرده باشد.

 

به غیر از مقدم و عطاران؛ سعید سلطانی نیز با سه مجموعه مختص رمضان «رسم عاشق کشی» (۱۳۸۳)، «شکرانه» (۱۳۸۶) و مجموعه طنز «مامور بدرقه» که اتفاقاً هر سه هم محصول شبکه تهران هستند در عرصه رمضان حضوری فعال تر از دیگران داشته است.

 

 

حسن فتحی کارگردان سیما تاکنون دو بار و البته با فاصله ای ۱۴ ساله هدایت دو سریال ویژه رمضان یعنی همسایه ها و میوه ممنوعه را در کارنامه داشته است. او بعد از میوه ممنوعه که یکی از بهترین تولیدات سازمان در دو دهه اخیر به حساب می آید یک بار دیگر و در سال ۸۹ مجموعه تلویزیونی «در مسیر زاینده رود» را کارگردانی کرد.

 

علیرضا افخمی که یکی از سیاست گذاران و پایه های ثابت ماه رمضان و اصلی ترین نیروی مورد اعتماد سازمان است هر سال با یک مجموعه تلویزیونی چه در مقام نویسنده؛ چه در مقام ناظر کیفی و چه در مقام کارگردان حاضر است. «زیر زمین»؛ «او یک فرشته بود»؛ «پنجمین خورشید» و مجموعه «پنج کیلومتر تا بهشت» چهار سریالی است که توسط افخمی در ماه های رمضان کارگردانی شده است و همواره در جذب مخاطب رتبه اول را در بین مجموعه های پخش شده در آن سال از شبکه های دیگر داشته است. افخمی دو بار نیز با مجموعه های «اغما» و «روز حسرت» در مقام نویسنده نیز حاضر شده است.

 

محمدحسین لطیفی که یکی از موفق ترین کارگردانان تلویزیون در دهه هشتاد به حساب می آید با سریال «صاحبدلان» در سال ۸۵ و سریال تاریخی «نردبام آسمان» در سال ۸۸ در ماه های رمضان حضور موفقی داشته است.

 

 

حسین سهیلی زاده و اکبر منصورفلاح نیز هر کدام دو بار به ترتیب با مجموعه های «رانت خوار کوچک» (۱۳۸۲) و «آخرین گناه» (۱۳۸۵) و «فقط به خاطر تو» (۱۳۸۲) و «برای آخرین بار» (۱۳۸۴)در رده کارگردانان مورد اعتماد سیما قرار گرفته اند. سایر کارگردانانی که در این عرصه فعالیت کرده اند تنها یک بار مجال محک زدن توانایی های شان را در این عرصه یافته اند. کارگردانانی مانند مجید جعفری، غلامرضا رمضانی و رامبد جوان که در سطور بالاتر به آثارشان اشاره شد و سامان مقدم با مجموعه «همراز» (۱۳۸۱)، بیژن میرباقری با سریال «نوعروس» (۱۳۸۱)، محسن شاه محمدی با سریال «یکی مثل من» (۱۳۸۲)، پریسا بخت آور با «پشت کنکوری ها» و بسیاری از کارگردانان دیگر که نتوانستند موقعیت خود رابه عنوان یک کارگردان خاص ماه رمضان تثبیت نمایند.

 

آمارها، کمک به مدیران برای جذب مخاطب بیشتر

آمارهای مرکز نظرسنجی سیما طی دهه گذشته مشاهدات خوبی را ارائه می دهد. در واقع بالا و پایین شدن اعداد نظرسنجی ها یک سری کد ها برای ساخت سریال به مدیران می دهد که طبیعتاً طی این ده سال با روند سینوسی ای روبه رو بوده. مثلاً اگر در ابتدای دهه هشتاد توجه مردم به سریال های صرفاً اعتقادی و یا به زعم برخی صرفاً مناسبتی کم بوده و در عوض به سریال هایی اقبال نشان می دادند که وجه سرگرم کنندگی اش نسبت به محتوای مذهبی آن می چربیده. در کنار این مطلب روند صعودی میزان جذب مخاطب از سال ۸۱ تا سال ۹۰ یک سیر صعودی را نشان می دهد که هیچ گاه افت نکرده. در جامعه آماری طی این سال ها روند به طوری بوده که هر سال پنج درصد به مخاطبان سریال های مناسبتی اضافه می شده. مثلاً در سال ۸۱ میزان بازدید از ۵ سریال حداقل ۴۰ درصد (سریال عروج) و حداکثر ۷۳ درصد (پشت کنکوری ها) بازدیدکننده داشته است. در ماه مبارک رمضان سال ۸۲ از میان چهار سریال پخش شده از شبکه های مختلف حداقل ۶۳ درصد (رویای ناتمام) و حداکثر ۷۹ درصد (فقط به خاطر تو) بیننده داشته است.

 

میزان بینندگان ۴ سریال ماه مبارک رمضان سال ۸۳ حداقل ۳۹ درصد (اگه بابام زنده بود) و حداکثر ۸۹ درصد (خانه به دوش) و میزان بینندگان چهار سریال ماه مبارک رمضان سال ۸۴ حداقل ۴۷ درصد (مرده متحرک) و حداکثر ۸۵ درصد (متهم گریخت) بوده است.

 

 

یک اتفاق ویژه ای که از این جامعه آماری می توان کسب کرد این است که هرگاه پاشنه سریال های طنز قوی بوده، کمیت سریال های معنوی می لنگیده و هر گاه سریال طنز مورد توجهی از سیما پخش نشده، سریال های معنوی با اقبال مواجه شده است.

 

با این وجود همیشه طنز با توجه به نیاز جامعه برای خندیدن عزیزترین جایگاه را بین تماشاگران دارد. مثلاً در ماه مبارک رمضان سال ۸۳ چهار سریال از شبکه های یک (اگه بابام زنده بود)، دو (کمکم کن)، سه (خانه به دوش) و پنج (رسم عاشقی) پخش شد و در ماه مبارک رمضان سال ۸۴ نیز چهار سریال از شبکه های یک (مرده متحرک)، دو (او یک فرشته بود)، سه (متهم گریخت) و پنج (برای آخرین بار) تولید و پخش شد که از نکات برجسته در تحلیل این سریال ها نحوه تماشای آنهاست. همچنین سریال های رمضان غالباً جزو برنامه هایی هستند که بینندگان آنها را پیگیری می کنند. سریال های رمضان در سال ۸۳ توسط ۵۲ درصد و سریال های رمضان ۸۴ به صورت میانگین توسط ۷۲ درصد بینندگان پیگیری شده اند.

 

هرچند این روند منطقی در سالهای ۸۵ و ۸۶ به سمتی دیگر رفت و عملاً نگاه ها معطوف به سریال های دینی ـ اجتماعی شد، اما مدیران در این چهار سال اخیر با حذف سریال های طنز و یا بعضاً ضعف در انتخاب کارگردان رقابت را به فیلم های جدی واگذار کردند.

 

مثلاً در سال ۸۵ سریال «صاحبدلان» توانست بیشترین سهم تماشاگر را داشته باشد در حالی که سریال «زیرزمین» نتوانست خواسته ها را برآورده کند. و یا در سال ۸۶ سریال «میوه ممنوعه» با یک موضوع اجتماعی تلخ گوی سبقت را از سریال طنز «یک وجب خاک» ساخته علی عبدالعلی زاده و سریال ماورایی «اغما» ربوده بود تا یکه تاز آن سال باشد. در سال ۸۷ هم عمده مشکل به وجود آمده بر سر عدم اقبال نسبی از سریال رضا عطاران (بزنگاه) حاشیه ها و جرح و تعدیل ها و نظارت های مدیران نظارت بود که باعث شد در رقابت با سریال سیروس مقدم (روز حسرت) مخاطب کمتری را جذب کند.

 

 

در سال های ۸۸ تا ۹۰ البته رشد میزان جذب تماشاگر به کمترین میزان خود در ده سال اخیر رسید. عدم استفاده از موضوعات مناسب و اتفاقات ریز و درشت در عرصه سیاست گذاری سازمان باعث شد مخاطبین با تلویزیون قهر کند و بیشتر چشم به شبکه های ماهواره ای بدوزد. با این حال در سال ۸۸ مجموعه «پنجمین خورشید» ساخته علیرضا افخمی؛ در سال ۸۹ مجموعه «در مسیر زاینده رود» ساخته حسن فتحی و «جراحت» ساخته محمدمهدی عسگرپور و در سال ۹۰ مجموعه تلویزیونی «پنج کیلومتر تا بهشت» از معدود سریال های موفقی بودند که تا حدی در جذب مخاطب موفق کار کردند.

 

تقسیم ژانرها تقسیم وظایف

به دلیل ماهیت معنوی ماه مبارک رمضان طبیعی است که برنامه سازان و فیلمسازان بخواهند، فیلم های تولیدی شان را با فضای کلی این ماه هماهنگ کنند. به طوری که روی موضوعاتی سرمایه گذاری کنند که هم در زمان شادی مخاطب را بخنداند و هم در زمان سوگواری، مناسب با شب های قدر؛ مردم را تنها نگذارد. برای همین آقایان طی یک روند و پروسه «ژانر سازی» در سیما دست به یک سری مکاشفات زدند که ماحصل آن سریال های ماورایی و عجیب و غریب است .

 

از این رو در کنار سریال های اجتماعی و طنز که به صورت ترکیبی از شبکه های مختلف پخش می شد؛ سریال هایی هم با عنوان ماورایی از شبکه ای خاص ـ که سال به سال عوض می شود ـ نمایش داده می شد. معمولاً هر شبکه ای به یکی از این ژانرها اختصاص یافت.

 

براساس این تقسیم بندی سه گونه طنز، اجتماعی و ماورایی به عنوان ژانرهای متفاوت سریال های مناسبتی صورت بندی شد که شبکه سوم به ژانر طنز، شبکه دوم و اول متناوباً به ژانر ماورایی و اجتماعی و شبکه پنج نیز توامان به ژانر طنز و اجتماعی تمایل بیشتری نشان داده اند.

 

بازیگران پرکار

در سریال های مناسبتی بعضی از بازیگران هستند که به عنوان سرجهازی سریال ها هر سال حضور دارند. در این بین اما حضور بازیگرانی همچون علی صادقی، سیروس گرجستانی، پوریا پورسرخ، مهران رجبی و مریم امیرجلالی بیشتر از بقیه مورد استفاده قرار گرفته و گویی جزو قرارداد حضور در این ماه هستند. بماند که مدیران شبکه برای این که این رقابت و جدیت را دستکم نگیرند به سراغ تیم های بازیگری جدید و تاپ می روند. اما ماه رمضان برای یک عده با این ترکیب بازیگران مزه می دهد.

 

بنگاه حق العمل کاری

رقم های نجومی پخش شده بین عوامل یک گروه و بعضاً کارگردان و بازیگران نقش اول، در این سال ها به یکی از بهترین مکان ها برای هنرپیشه هایی بدل شده است که عطای آب باریکه سینما را به لقایش بخشیده اند و سعی دارند بسیار مردمی جلوه کنند. مثلاً شاید شما به ذهن تان هم نرسد و یا مغزتان هم سوت بکشد که سر یکی از سریال های رمضان ۸۷ به جمع پنج نفره بازیگران اصلی سریال بالغ بر یک میلیارد تومان دستمزد داده اند. خب طبیعی است این بنگاه حق العمل کاری بهترین فرصت برای تأمین آینده بازیگران است.

 

امسال سازمان صدا و سیما قصد دارد سه سال رکود سریال سازی در ماه مبارک رمضان را با مجموعه های جدید خود خاتمه دهد. از محتوی و خلاصه داستان و ترکیب بازیگران این سریال ها که این روزها تیزرهایش پشت سر هم از تلویزیون پخش می شود می توان امیدوار بود برخلاف سال های گذشته رمضان امسال تلویزیون سرحالتر باشد.
خبرگزارى میراث فرهنگى

ثبت آگهی رایگان خرید و فروش موبایل
-------------------------------------------

راستی! برای دریافت مطالب وردپرسی در کانال تلگرام فایل دانلودر عضو شوید.

فایل دانلودر
این سایت حاصل ترکیب چند وبگاه مختلفه! سایت گنجینه، خبرینه و ایرونیا با هم ادغام شدن و فایل دانلودر رو تشکیل دادن! بیش از 16 هزار مطلب تو زمینه‌های گوناگون و متنوع؛ از سرگرمی و تفریحی بگیرید تا محصولات دانلودشدنی و قالب و افزونه وردپرس و اسکریپت و مطالب آموزشی و...

با ثبت نام تو خبرنامه فایل دانلودر، هر رو مطالب ما رو تو ایمیل‌تون دریافت کنید.

توجه: پس از ثبت ایمیل حتما وارد اینباکس ایمیل خود شده و روی لینک فعالسازی در ایمیلی که از طرف ما ارسال شده کلیک کنید(راستی ما اسپم ارسال نخواهیم کرد).

پیشنهاد ما

در حال حاضر امکان ارسال نظر وجود نداره.